Nederland zou een voorbeeld kunnen nemen aan Zwitserland, staat in het persbericht van de wereld concurrentie index. Citaat: “De inzet op innovatie, een geavanceerde bedrijfscultuur, hoge private investeringen in Research & Development en hechte samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen drijven de Zwitserse economie naar de top.” Zwitsers doen het samen. En Zweden en Finnen doen het ook samen. Daarom staan ze bovenaan in Europa.

Ik heb zelden zoveel executives, topambtenaren en zelfs ministers een powerpoint sheet zien overschrijven als de sheet die IBM Europe topman Larry Hirst dit voorjaar in Brussel liet zien. Toen Hirst alweer een paar slides verder was, gingen er talrijke vingers de lucht in of hij die ene nog even wilde laten zien. Men was nog niet klaar met kopiëren. Wat was dat dan voor slide? Het was een overzicht van alle grote technische innovaties sinds de achttiende eeuw en de onvermijdelijk crises die erop volgden. Je kan de historische klok erop gelijk zetten.

Het ontkennen van het belang van gemeenschap in bedrijven is de werkelijke crisis achter de crisis. En deze community crisis is veel groter en belangrijker dan de economische recessie zelf. Dat stelt de befaamde managementhoogleraar Henry Mintzberg in een bijdrage aan de Harvard Business Review van juli/augustus. Kortetermijn winst- en bonusdenken heeft geleid tot executives die niet weten wat er aan de hand is en medewerkers die het niet meer interesseert wat er aan de hand is. Herstel van de organisatie als gemeenschap van betrokken mensen is volgens Mintzberg de enige oplossing.

Het gevoel dat mensen hebben ergens bij te horen en bij te dragen aan iets dat groter is dan henzelf is van levensbelang voor het voortbestaan van organisaties. En juist aan het gebrek van gemeenschapsgevoel in arbeidsorganisaties schort het al decennia, meent Mintzberg. Sociale innovatie is dringend gewenst, vooral op het vlak van wat leiderschap en management in het vervolg dienen in te houden. De managementopvattingen die wij tot nu toe hanteren moeten dan ook acuut herzien worden.

Hebzucht
Wat is het probleem achter de crisis? Natuurlijk, de subprime hypotheken en ondoorzichtige en complexe financiële constructies die bedrijven als dominostenen hebben doen omvallen. Maar, het echte probleem achter de crisis is een andere stelt Mintzberg in zijn artikel Rebuilding Companies as Communities. De drijfveer achter het promoten van slechte hypotheken was niets anders dan hebzucht. De verkoop stimuleren om bonussen te vergroten was de werkelijke reden. Degenen die de subprime hypotheken zo hartstochtelijk aanprezen hadden volgens Mintzberg lak aan de gevolgen. Aan de andere kant verwijt hij de financiële instellingen die de rotte hypotheken aankochten gebrek aan sturing. Hun ‘leiderschap’ beperkte zich tot het op afstand uitroepen van commerciële doelstellingen die anderen moesten gaan behalen. Wat deze leiders hadden moeten doen is uit hun kantoor komen, de werkvloer op en meehelpen de bedrijfsprestaties verbeteren.

Stem of voeg toe aan :  

Een fraai stuk van René Tissen en Rosalie Burgers in Het Financieele Dagblad. Nederlandse ondernemingen doen er in deze crisis alles aan om mensen binnen de poort te houden. Werknemers zijn bereid om het met minder te doen om de zaak nu en later draaiende te houden. En managers doen er ook alles aan om ‘de boel bij elkaar te houden.’ Heeft de wal van sociaal denkend Nederland het schip van individualisme en eigenbelang gekeerd?

Sociale innovatie blijft buiten Nederland (maar ook daarbinnen) een lastige term. Vernieuwing van arbeid, organisaties en management is één ding, maar het thema van maatschappelijk vernieuwing blijft op de achtergrond altijd als ander thema aanwezig. ‘Hoe zit het daar dan mee? Is dat ook geen sociale innovatie, dan?’

In Brussel van de week werd het duidelijk dat de Europese Commissie top langzaamaan niet-technologische innovatie (inclusief maatschappelijke vernieuwing) ook als prioriteit gaat zien. Gelukkig spreekt niet iedereen in het Europese alleen nog maar over de noodzaak van onderzoek en ontwikkeling als het om innovatie-investeringen gaat. Creativiteit, organisatie 2.0 en onderwijsvernieuwing zijn punten die wel degelijk ook op de agenda staan. Eurocommissaris Jan Figel (onderwijs en cultuur) kon melden dat de Structuurfondsen belangrijker worden dan de gelden voor de landbouw.

Globaal gezien is een kennisland een land met een goed opgeleide, sociaal mobiele beroepsbevolking. Met vele technologische vernieuwingen. En met overheden en bedrijven die beide combineren en de ruimte bieden om dingen anders en slimmer te doen.

Dan zit je in Nederland eerst al met de innovatieparadox van wel veel uitvinden, maar er zelf te weinig van profiteren. En met organisaties die te weinig sociaal innovatief zijn. En dan ook nog eens keer met een beroepsbevolking die steeds minder de kennis en competenties heeft om met innovaties aan de slag te gaan. Zo’n groep haakt op een gegeven moment af. En als die groep die afhaakt groeit, haken dus steeds meer mensen in ons land af. Die hebben een bordje om ‘Wij doen niet mee met de kenniseconomie.’ Wie zichzelf ontwikkelt, komt in beweging en zoekt zijn eigen richting. Maar, als je voelt dat je niet toegerust bent voor de reis, waarom zou je dan een stap verzetten?

Elk crisisnadeel heeft zijn voordeel. Een onderzoek van marktonderzoeksbureau Harrison Group voor American Express, gepubliceerd in de Wall Street Journal, geeft aan dat de Amerikaanse consument zich inhoudt met winkelen en daar ook nog gelukkiger van wordt.

76% van de geïnterviewden geeft aan dat zij trots zijn om nee zeggen tegen hun tot voor kort ongebreidelde kooplust en 65% vindt zichzelf een slimmere shopper geworden. Sinds de afgelopen kerst zijn het vooral vrouwen geweest die bewustere aankoopkeuzes maken en wat vaker artikelen in de schappen laten liggen. Terughoudendheid bij aankopen en spaarzaamheid zijn opkomende deugden in de VS.

Volgens een artikel in NRC Next van 20 mei behoren inmiddels 1,25 miljoen Nederlanders tot wat men in Amerika de working class poor noemt – mensen die op een bestaansminimum leven en vaak twee banen nodig hebben om rond te kunnen komen. Zij zijn de zichtbare slachtoffers van de kenniseconomie en de globalisering. Wie overdag in een winkel werkt en ’s avonds kantoren schoonmaakt, kan niks met die Europese verkiezingen billboards van partijen die JA zeggen tegen Europa of de toekomst zonnig en duurzaam inzien. Ze lopen er gebukt onderlangs om de bierblikjes en plastic zakken op te ruimen.